Dystopia – czym jest, definicja i różnica od utopii

Dystopia to gatunek literacki opisujący fikcyjne społeczeństwo skrajnie złe – totalitarne, opresyjne lub upadłe moralnie. W odróżnieniu od apokalipsy, ten świat nie ginie: trwa i działa sprawnie, lecz kosztem wolności jednostki. Od 1924 roku, gdy Zamjatin wydał My – pierwszą nowoczesną dystopię – gatunek ten zdołał wygenerować ponad 65 tytułów uznawanych dziś za klasykę, stając się jedną z najważniejszych form literackiego ostrzeżenia przed władzą.

Rok 1984. Wielki Brat obserwuje każdy ruch. Nowy wspaniały świat. Fahrenheit 451. Opowieść podręcznej. Każda z tych powieści opisuje świat, w którym coś poszło fundamentalnie nie tak – świat, który miał być doskonały, a stał się koszmarem. Dystopia to gatunek literacki, który mówi nam więcej o teraźniejszości niż o przyszłości.

Rozumienie dystopii wymaga znajomości jej miejsca w literaturze. W systemie gatunków literackich dystopia zajmuje szczególne miejsce – na styku fikcji spekulatywnej, science fiction i literatury zaangażowanej.

Dystopia – definicja

Dystopia (gr. dys – zły, trudny; topos – miejsce) to gatunek literacki i filmowy przedstawiający wizję społeczeństwa skrajnie złego – zwykle totalitarnego, opresyjnego lub upadłego. Dystopia jest antytezą utopii: o ile utopia opisuje idealne, wyśnione społeczeństwo, dystopia pokazuje, co dzieje się, gdy takie projekty idą w złym kierunku.

Samo słowo dystopia po raz pierwszy pojawiło się w użyciu akademickim już w 1868 roku – użył go brytyjski filozof John Stuart Mill w przemówieniu przed parlamentem, opisując politykę rządu wobec Irlandii jako „zbyt złą, by zasługiwać na miano utopii”. Jednak jako termin literacki ugruntował się dopiero w XX wieku, gdy świat zdążył poznać stalinizm i faszyzm od środka.

Ważne rozróżnienie: dystopia to nie apokalipsa. Apokalipsa opisuje koniec świata. Dystopia – świat, który trwa, ale w którym ludziom żyje się źle. Często ten świat jest doskonale zorganizowany i sprawny – tylko dla kogo?

Dystopia a utopia – dwie strony tej samej monety

Warto zauważyć, że wiele klasycznych dystopii wyrasta wprost z rozczarowania utopijnymi projektami. Orwell napisał Rok 1984 częściowo pod wpływem własnych doświadczeń z hiszpańskiej wojny domowej, gdzie był świadkiem tego, jak rewolucyjny idealizm przekształca się w stalinowską machinę represji. Huxley z kolei w wywiadzie z 1958 roku przyznał, że Nowy wspaniały świat to jego odpowiedź na nadmierny optymizm scjentystyczny epoki – wiara w to, że nauka i dobrobyt automatycznie dają szczęście.

Antyutopia – synonim dystopii?

Antyutopia to pojęcie używane wymiennie z dystopią, choć niektórzy badacze rozróżniają te terminy. Antyutopia to dosłownie „anty-utopia” – zaprzeczenie idei utopijnej. Dystopia skupia się bardziej na opisie konkretnego złego świata, antyutopia – na krytykowaniu idei utopijnej jako takiej. W praktyce oba terminy stosowane są zamiennie.

Akademicy tacy jak Lyman Tower Sargent – jeden z czołowych badaczy gatunku – wyróżniają dodatkowo kategorię krytycznej dystopii: dzieła, które pokazują zły świat, ale pozostawiają iskrę nadziei lub alternatywę. Według tej klasyfikacji Igrzyska śmierci Suzanne Collins to właśnie krytyczna dystopia, podczas gdy Rok 1984 to dystopia „czysta” – bez wyjścia.

Historia gatunku – od More’a do Atwood

Korzenie dystopii sięgają dalej niż można by sądzić. W 1516 roku Tomasz More wydał Utopię – pierwotnie jako portret idealnego państwa. Już w XVIII wieku pojawiały się literackie przestrogi przed totalitaryzmem, choć nie było jeszcze dla nich nazwy. Jonathan Swift w Podróżach Guliwera (1726) z bezlitosną ironią portretował degenerację władzy i rozumu – wiele odczytań traktuje tę powieść jako proto-dystopię.

Przełomowe dzieła dystopijne:

• 1516: Thomas More, Utopia – paradoksalny punkt wyjścia: idealne państwo, które już u swych podstaw zawiera ziarna kontroli
• 1726: Jonathan Swift, Podróże Guliwera – satyra na rozum i władzę, proto-dystopia
• 1924: Jewgienij Zamjatin, My – pierwsza nowoczesna dystopia; zakazana w ZSRR aż do 1988 roku, bezpośrednia inspiracja dla Orwella
• 1932: Aldous Huxley, Nowy wspaniały świat – dystopia hedonistyczna; Huxley przewidział m.in. powszechne stosowanie środków psychotropowych jako narzędzia kontroli społecznej
• 1949: George Orwell, Rok 1984 – archetyp totalitarnej dystopii; według wydawcy Secker & Warburg, w pierwszym roku od premiery sprzedano ok. 50 000 egzemplarzy, dziś globalny nakład szacuje się na ponad 30 milionów egzemplarzy
• 1953: Ray Bradbury, Fahrenheit 451 – dystopia zakazu wiedzy; tytuł odnosi się do temperatury, w której pali się papier (choć Bradbury później przyznał, że podana wartość jest przybliżona)
• 1985: Margaret Atwood, Opowieść podręcznej – dystopia teokratyczna i feministyczna; po wyborach w USA w 2016 roku sprzedaż książki wzrosła o ponad 200% w ciągu kilku tygodni
• 2008–2010: Suzanne Collins, Igrzyska śmierci – dystopia dla młodych dorosłych; trylogia sprzedała się w nakładzie przekraczającym 100 milionów egzemplarzy na świecie

Polska dystopia – Lem, Anderman i współcześni

Polska ma własny głos w tym gatunku – choć mniej znany na Zachodzie. Stanisław Lem w Powrocie z gwiazd (1961) i Kongresie futurologicznym (1971) stworzył dystopialne wizje zafałszowanej rzeczywistości – obie wyprzedzające swój czas o dekady. W Kongresie futurologicznym Lem opisał świat, w którym rzeczywistość zastąpiona jest chemicznie indukowanymi halucynacjami – motyw zaskakująco bliski późniejszej Matriksowi (1999) i dzisiejszym dyskusjom o metawersum.

Janusz Anderman pisał dystopialne opowiadania w epoce PRL – jego proza z lat 80. była odpowiedzią na stan wojenny i atmosferę inwigilacji. Dziś Łukasz Orbitowski i inni polscy autorzy sięgają po ten gatunek, często łącząc go z lokalną historią i lękami społecznymi współczesnej Polski.

Motywy dystopii – co je łączy?

Mimo różnorodności, dystopie literackie mają wspólne elementy, które powtarzają się od My Zamjatina po Igrzyska śmierci Collins:

• Totalna kontrola władzy nad jednostką – od kamer nadzoru (Rok 1984) po kasty biologiczne (Nowy wspaniały świat)
• Propaganda i manipulacja informacją – palenie książek, przepisywanie historii, kontrola języka (nowomowa)
• Zniszczenie lub ograniczenie indywidualnej wolności – zakaz miłości, zakaz czytania, zakaz posiadania dzieci
• Bohater próbujący się buntować lub uciec – zazwyczaj jednostka przebudzona spośród uśpionych
• Pozorny porządek kryjący przemoc i niesprawiedliwość – system wygląda na sprawny, dopóki nie zapytasz, kto za niego płaci
• Technologia jako narzędzie opresji – nie zniszczyła wolności: po prostu ją zinstrumentalizowała

Ten ostatni motyw staje się dziś szczególnie aktualny. Badaczka Shoshana Zuboff w swojej pracy Wiek kapitalizmu inwigilacji (2019) opisała mechanizmy, które – jak sama przyznała – były inspirowane dystopijną literaturą i okazały się zatrważająco realne.

Dlaczego dystopia jest tak popularna?

Dystopia mówi o teraźniejszości językiem przyszłości. Orwell pisał Rok 1984 jako komentarz do stalinizmu i faszyzmu, które widział na własne oczy – i ukończył manuskrypt w 1948 roku, dosłownie przestawiając dwie ostatnie cyfry daty na tytuł powieści. Atwood tworzyła Opowieść podręcznej w odpowiedzi na realne tendencje konserwatywnego zwrotu w polityce lat 80. Każda wielka dystopia ma swojego realnego potwora – i to właśnie sprawia, że te książki nie starzeją się.

Nie bez znaczenia jest też fakt, że dystopia daje czytelnikowi bezpieczną przestrzeń do zadania pytania: co by było, gdyby? Psycholodzy nazywają to „myśleniem kontrfaktycznym” – poznawczą strategią, która pozwala nam analizować ryzyko bez bezpośredniego zagrożenia. Może dlatego sprzedaż klasycznych dystopii rośnie nieodmiennie w momentach politycznych kryzysów: po 11 września, po wyborach w 2016 roku, w czasie pandemii.

Najczęstsze pytania o dystopię

Co to jest dystopia i skąd pochodzi to słowo?

Dystopia to gatunek literacki opisujący fikcyjne, złe społeczeństwo – zwykle totalitarne lub opresyjne. Słowo pochodzi z greki: dys (zły) i topos (miejsce), czyli dosłownie „złe miejsce”. Jest przeciwieństwem utopii – wyobrażonego idealnego społeczeństwa. Jako termin akademicki po raz pierwszy użył go John Stuart Mill w 1868 roku.

Jaka jest różnica między dystopią a apokalipsą?

Apokalipsa to koniec lub zagłada cywilizacji. Dystopia to świat, który trwa – ale jest opresyjny i zły. W dystopii istnieje funkcjonujące społeczeństwo z władzą, prawami i strukturą. Granica bywa rozmyta: Mad Max łączy oba elementy – mamy zarówno upadek cywilizacji, jak i próbę odbudowy nowego, brutalnego porządku.

Jakie są najsłynniejsze powieści dystopijne?

Do klasyki gatunku należą: Rok 1984 Orwella, Nowy wspaniały świat Huxleya, Opowieść podręcznej Atwood, Fahrenheit 451 Bradburyego i My Zamjatina. Z nowszych – Igrzyska śmierci Collins i Stacja Jedenaście Emily St. John Mandel. Polskim głosem w gatunku jest przede wszystkim Stanisław Lem.

Czy dystopia zawsze ma pesymistyczne zakończenie?

Nie zawsze – choć dominuje tonacja pesymistyczna. Niektóre dystopie kończą się buntem lub przebudzeniem bohatera, co daje czytelnikowi iskrę nadziei. Jednak wiele z nich, jak Rok 1984, kończy się klęską jednostki – po to, by uświadomić czytelnikowi, jak niebezpieczna jest bierna akceptacja systemu. Lyman Tower Sargent wyróżnia osobną kategorię – krytyczną dystopię – która celowo pozostawia otwarte wyjście.